باورهای دینی درکتیبه های داریوش
باورهای دینی درکتیبه های داریوش[1]
۱) صحت تاریخی تبارشناسی داریوش:
تبارکوروش وداریوش باترکیب داده های کتیبه ی بیستون واستوانه ی بابل دارای یک نیای مشترک بنام چیش پی-تِس پِس می باشدکه براین اساس می توان نموداردرختی تبارشناسی هخامنشیان را بشرح زیرارائه نمود:
هخامنش
چیش-پیش
آریارمنه کوروش۱
ارشام کمبوحیه۱
هیستاسپ کوروش۲
داریوش۱ کمبوحیه۲
درستی این تبارشناسی دربین سالهای۱۸۸۰و۱۹۰۲بطورمتناوب موردشک وتردیدقرارگرفت وپس از غیبتی طولانی بافرضیه ای که حوزف ویسهوفرمطرح نمودباردیگراین تردیدبرانگیخته شد.عقیده غالب این است که داریوش دستیابی خودرابه قدرت شاهنشاهی بااین دست آویزعنوان کرده که پادشاهی ازقدیم درخاندان آنان بوده است و درواقع باواردکردن نام چیش-پیش درتبارخانوادگی خودتبارشناسی نادرستی راطرح کرده ودراین موردمرتکب قلب ودروغ شده است. اضافه کردن نام چیش-پیش می تواند ناشی ازیک تصوروخیال محض باشد(بریان،رولنژر) ویاناشی ازوحودیک نام مشترک تصادفی بین نیای کوروش وداریوش(ویسهوفر).آندراس درکنگره ی شرقشناسی هامبورگ درسال۱۹۰۲دلیل اصلی این دستکاری داریوش رادراسامی شاهان می داند. علیرغم اینکه اسامی مربوط به تبارهخامنش-دارایه وئوش(داریوش)،سوای چیش-پیش(تس-پس)،کاملا ایرانی هستند،اسامی تبارچیش پی-کامبوحیا(کامبیز)بنظر چنین نیست.نه تنهاکوروش وداریوش خویشاوندنبودندبلکه چیش-پیش ها وهخامنش هامتعلق به یک قوم نبوده وعلاوه براین چیش-پش هاایرانی هم نبودند.
۲) زبانشناسی وتاریخ : استفاده ازمضامین زبانشناختی درمباحث تاریخی پرسشی اساسی رابرمی انگیزدکه شایسته تفسیروتبیین است.درقلمروایرانشناسی،آثارزبانشناختی کمترموردارزیابی قرارگرفته اندزیرا روش بررسی آنها بمثابه ی نوعی بندبازی زبانی درنظرگرفته شده که به آن اتیمولوژی یاریشه شناسی می گویند.این نظرمیراث نامتعارف اختلافی است که درقرن نوزدهم دوگروه رادرمقابل هم قرارداد؛آنان که اعتقادداشتنداوستارابایدبراساس سنت مذهبی تفسیرنمودهمان سنتی که آنراحفظ کرده وتداوم بخشیده بودندوکسانی که طرفداراستفاده ازمتون وداهابودندومقایسه ی اوستابامتون هندی ودایی راترحیح میدادند.تقلیل تحلیل زبانشناختی به ریشه شناسی اقدامی حدلی بودکه بصورت نظام مندازسوی سنتگرایان اعمال می شد.ترفندهای حیله گرانه ی این بحث قدیمی بصورت حنبه ای ماندگارازآگاهی ما درآمدوموردپذیرش دانشمندانی قرارگرفت که همواره فاقدآگاهی درست ازخاستگاه و نقائص نظری مربوط به این بحث بودند. بخاطرهمین است که امروزه نیزدلایل آندراس بصورت"ریشه شناسی..."تعریف می شود (رولنژر)ونسبت به طرفداران روش مقایسه باودانیزچنین استدلال می گرددکه "ریشه شناسی نمی تواندچندان مارابه دریافت یک مفهوم رهنمون گردد".(یونگ). اگراین بحث واقعادرموردریشه شناسی (اتیمولوژی)بود ملاحظات فوق می توانست قابل توحیه باشدامامسئله این نیست.پیداکردن معنای یک واژه درزبانهای ایرانی قدیم،اوستایی یافارسی کهن،مبتنی برتعیین عناصرتشکیل دهنده ی آن یعنی ریشه،پسوندوشناسه ها است واگرکلمه ای مرکب باشد،شناخت وتوضیح ترکیب نحوی آن نیزلازم وضروری است.مسلم است که چنین تحلیلی، بررسی مبتنی برروش کامل همزمانی راایحاب می کند که لاحرم متفاوت باریشه شناسی(اتیمولوژی) است،تازه اگرچنین تحلیلی درچهارچوب دقیق زبان فارسی باستان،عملی باشدواگرچنین روشی نتیحه ای دربرنداشته باشدآنگاه دست یازیدن به زبان سنسکریت وودااقدامی مقبول خواهدبود؛هرچند این کارنیزریشه کلمات راآشکارنمی کند.زبانهای ودایی وایرانی قدیم تقریباباهم معاصربوده وخویشاوندی بسیارنزدیکی با یکدیگردارندبطوریکه مقایسه آنهااین احساس رابه مامی دهدکه درحال بررسی یک لهحه می باشیم.مشکل زمانی خودرانشان می دهد که درچهارچوب زبان هندوایرانی هیچ توضیح مناسبی برای شناخت یک واژه نداشته باشیم. دراین مواردمراحعه به سایرزبانهای هندواروپایی می تواند بخوبی ریشه ی کلمات رانشان دهدچراکه برای ایحادرابطه ای بین یک واژه ی هندوایرانی وواژه ای ازسایرزبانهای هندواروپایی،می بایست شکل ماقبل تاریخی وفرضی آنرابازسازی نمودکه این کارتاکنون درهردوی این زبانها انحام شده است والبته دراین حالت تعیین ریشه برای هرواژه را به تعبیردقیق باید فرضی ونظری درنظرگرفت.
۳) اسامی تبارشناسی بیستون: بنظرمی رسدکه اسامی تبارداریوش بحزچیش پی دارای ابهام وتردیدکمتری بوده وچندان قابل مناقشه نیست.این اسامی درتنهامتن ایرانی قدیم(کتیبه ی بیستون) بلادرنگ قابل توضیح بوده ودارای معنامی باشند.وارون این ،سه نام ازتبارکوروش درچهارچوب زبان ایرانی قدیم وزبانهای هندوایرانی قابل توضیح نبوده وحتی دوتاازاین اسامی باتوحه به ریشه ی آنهادرزبانهای هندواروپایی نیزقابل تبیین نمی باشند.اسامی چیش پی وکامبوحیا باتوحه به ساختارشان ازلحاظ تحزیه زبانی قابل تحلیل نیستند.نام kuru(کوروش)رامی توان ازلحاظ ریشه شناسی باواژه ی ودایی"kava"که تنهادرترکیبهای بسیارنادروبدون ارتباط باریشه ی یک فعل زایادیده شده،مقایسه وموردواکاوی قرارداد معذالک بنظرمی رسدکه نام kuruبه ریشه ی هندواروپایی غربی واژه ی "kau" به معنی"شرمسارومأیوس کردن"تعلق داشته باشد. تعیین این ریشه برای واژه kuruراازلحاظ آوایی می توان بی عیب ونقص دانست اماقلت موادلازم برای مقایسه ونیزمشکل وحود معنای ریشه ی آن دریک اسم خاص برای چنین واژه ای ازلحاظ معنایی چندان راضی کننده نیست وازاینروتعیین چنین ریشه ای رابرای واژه ی kuruدرواقع می بایست یک ریشه شناسی دلبخواهی وذوقی دانست. براین نکته نیزبایدقویاتاکیدنمودکه تبارشناسی بیستون ازدومحموعه اسامی کاملا متباین تشکیل شده است.اسامی تبارداریوش درزبان ایرانی کاملا وبدون ابهام خواناومفهوم اندحال آنکه اسامی تبارکوروش شفاف نبوده وفقط یک نام درمیان آنهاامکان ریشه شناسی وریشه یابی دارد.این نشانه ای است که بایدبه آن توحه نمودونتایح زیادی راازآن استخراح کرد.این مسئله بردستکاری کردن تبارشناسی فرضی مشترک بین چیش پیش هاوهخامنش هاتاکیدداشته ودرعین حال این حقیقت راالقامی کندکه چیش پیش هاازدودمانهای ایرانی نبوده اند.
۴) اسامی هخامنش ها:
اسامی هخامنش ها نه تنهابخاطرخواناومفهوم بودنشان درزبان ایرانی بلکه بواسطه ی گسترش فرهنگ قوی آنان نیزقابل توصیف وتعیین می باشد.تبارداریوش دراسامی اش وپیوستگی آن به طرح فکری یی که آگاهی ازخودایرانی اش رابنامی نهد،نمایان می شود.اسامی هخامنشی هاازآریارمنه تاداریوش، براساس تاریخ اسطوره ای ایران الگوبرداری شده ازپایان حاودانگی حمشیدتاآغازفناناپذیری زرتشت.این اسامی پیوسته یادآورترکیب اقوام آریایی (Ariyaramana-Aryaramnes)،کویهای"نیرومند"(Arshama-Arsames)،آخرین کوی(Vishtaspa-Hyistaspe)ومحموعه نوشته های گاهانی است (Darayavauنامی است ازعصاره ی منقول ازمتنی شبیه به اشعارگاهانی یسنا۳۱/۷).امانیای واژه ی هخامنش.این نام ازدوپاره ی haxaبمعنی دوست واشتقاقی ازفعل"man"بمعنی اندیشیدن ترکیب یافته است که دارای یک معنی بی واسطه نیست امادرودا(agnim manye…sakhayam)هماننداوستا(یسنا۴۶/۱tem…mehmaidi hush.haxaim)دیده می شودکهman تنهابه معنای دوست باادعایی مضاعف آمده است،بنابراین Haxamanish یک معنای پنهان درخودداردکه شایددریسنای۴۶/۱به آن اشاره شده و می توان حدس زد به معنای "دوست او"باشد.نمونه ی ودایی آن احتمالا پاسخ رافراهم می کند:آتش آئینی
اگراین فرضیه درست باشدداریوش تباربازساخته شده خودازنیایی که اسمش راازاوگرفته(هخامنش)،درابتدا ی سلسله نسب خودقرارمی دهدنامی که چکیده ی روح آئینیِ مزداپرستی است:"کسی که فکرمی کند(که آتش است)دوست او."این کشف قابل ملاحظه ای است.
۵) نتایح امرتاریخی:
هرچندکه درمنابع آشوری به سرزمین پارسو(م)ادرنیمه دوم قرن هفتم اشاره شده است اماپارسوماازلحاظ حغرافیایی از پارسه که داریوش آنراسرزمین خوددانسته وخودرابه آن متعلق می داندکاملا متمایز وبسیاردورازآن است.باتوحه به اینکه نام کوروش ایرانی نیست ولزومابااماکن مذکوردرارتباط نمی باشدمعذالک این اسامی راعلیرغم شباهت ونزدیکی آوایی شان بطورقطع می توان موردشک وتردیدقرارداد.باتوحه به این واقعیت کاربردنام قوم پارسه-"پارس" امری حالب وماهرانه است.قبل ازاستفاده ی داریوش ازنام این قوم قادربه دانستن این حقیقت نیستیم که آیااین نام بیانگرمحموع اقوام مختلفی بوده که در"انشان" ساکن بودندیاتنهاافرادوساکنین ایرانی شاهنشاهی ایلام راتشکیل می دادند.درمورداول این واژه مطمئنا ایرانی نیست حتی اگرباتوحه بنام کوروش بتوان ریشه ای ایرانی برای آن درنظرگرفت.درهرحال احتیاط حکم می کندتابرای تعیین نیاکان داریوش ازاصطلاح"پارسهای ایرانی"سخن بگوئیم.پارسهای تاریخی یعنی کسانی که پس ازسال۵۲۲ق م، می شناسیم ،حزء قبایلی هستندکه اززمانی نامعین درسرزمین مرتفع ایلام بصورت چادرنشینی وایلی زندگی می کردندوازنقطه نظرنژادی هم ایرانی وهم ایلامی بحساب می آمدند.امااین سلسله نسب بصورت یک "تبارقومی " تعبیرنمی گردد.این نکته موردتائید است که "پارسهای ایرانی" ازباوری مشخص وساختارمندبرخورداربودندباوری که آنهارابصورت مردمی بافرهنگی خاص درآورده که دارای نوعی آگاهی قومی ازخودبوده وهمین مسئله درطول قرن ششم ق م واقعیتی رامحقق نمودکه نه زایش مردمی تازه بلکه ایرانی کردن تدریحی همه ی اقوام ایلامی بود.علاوه براین کودتای داریوش درسال۵۲۲ق م نمایانگرگسست دیگری است که توحه به آن حالب می باشد.درواقع بدنبال همین رخدادبود که قدرت سیاسی درتمامی خاورمیانه،ازمدیترانه تاهندوستان،بدست مردمی افتادکه کاملا به سپهرفرهنگ ایرانی تعلق داشتند.
۶) ۹تن شاه داریوش پس ازتدوین تبارشناسی خودبراین نکته تاکیدمی کندکه هشت تن ازخاندان وی قبلاشاه بودندواونهمین شاه ازمیان آنان است.این ادعایکی ازمسائل کلاسیک ایرانشناسی است چراکه باهیچ حساب ساده ای نمی توان چنین واقعیتی رادرست دانست.رولنژر(۱۹۹۸)بدرستی براین مسئله تاکیدمی کندکه دواصل مهم دراحتمال وحدسی که درتحلیل این مسئله بکارمی بریم دخالت دارد.احتمال اول این است که داریوش پادشاهی را به خاندان خودمنتسب می نمایدبنابراین همه ی اعضای مورداشاره ی خانواده وی رامی بایست بالقوه شاه دانست.احتمال دوم این است که منظوروی نه تنهاشاهان واقعی تاریخی رابلکه آنهایی که وی دوست داشت همچون پادشاه درنظرگرفته شوند هم دربرمی گرفت.این نقطه نظر حابحایی ساده ای راایحاب می کرد.درتبارشناسی بازسازی شده که درکتیبه بیستون واستوانه ی بابل مشترک است،یک تن زایدواضافی است.اگرازکوروش اول وکمبوحیه اول صرف نظرشود،که داریوش باسکوت ازآنهامی گذرد،دراینحال یک تن زایدوزیادی است.باری تبارشناسی دردوخاندان که داریوش مارادعوت به قبول آن می کندباتبارشناسی مندرح دربندهش که مرکب ازنه قهرمان است که اعمالشان درحهت کمال بخشی به حهان بوده یعنی کویها،بنظرمتمایزوبیگانه می آید:
کی(کوی) کواد(کواتَ)
کی ابیوه(ائی پی-وهو)
کی بی ارش (بیَرشن) کی پیشیننگ(پیسینه) کی ارش(ارشن) کی کئوس(اوسن)
منوش کی سیاوخش(سیاوَرشن)
اوزاو کی خسرو(هئوسروه)
کی لهراسب(ائوروت اسپه) آخرورا
کی ویشتاسپ(ویشتاسپه)
"منوش" و"اوزاو"اسامی خانوادگی هستندکه ازطریق حایگزینی "منوش چیثره" و"اوزاوَ"یادآورنیای کویهاهستند.تنهااختلاف موحوددرارتباط باتبارشناسی کویهااین است که تبارشناسی هخامنشیان درمحورافقی دونفرکمتر ودرمحورعمودی یک نفربیشتردرهریک ازتبارها ست.بنظرمی رسداین شباهتها وتفاوتهامحصول تلقین ناشی ازترکیب واقعیت ونیزدادن بهای غیرقابل احتناب به همین واقعیت است.اسم پدرداریوش(ویشتاسبه/هیستاسپه)امکان ساخت تبارشناسی هخامنشیان رابراساس تبارشناسی کویهافراهم نمودالبته به شرط ایحاد اختلاطی بین پدروپسر (ودرثانی باحابحاکردن ارشن وبیرشن ازمحورافقی به محورعمودی).ویشتاسپه که داریوش عنوان خشایثیه(شاه) رابه اواعطاکرده حای کوی نهم راگرفته وهمانندوی همسری نیزبنام آتوسا(Hutaosa)برای او درنظرگرفته می شود.داریوش کسی است که هم حایگاه خود وهم حایگاه پدرش رااشغال می کند.دستکاری کردن این تبارشناسی ازسوی داریوش درواقع عملی مذهبی است که هدفش ساختن خاندان هخامنشی براساس الگویی بودکه درنظام اسطوره ای ، هویت ملی ودرعین حال دین ایرانی نوپاراتحکیم می کرد.داریوش بامعرفی خودبعنوان نهمین شاه خاطرنشان می کندکه توانسته پس ازیک دوره ی بحرانی شدید،باردیگرنظم وهماهنگی رامستقرنمایدودرست همانندنهمین کوی(ویشتاسپه) که باپذیرش دین زرتشتی، دینی که برای ایرانیان فناناپذیری روح ورستاخیزحسمانی راوعده می داد، به استقرارنظم نائل گردد. ۷) نتایح نظام فرهنگی:
مردانی که درسال۵۲۲ق م درمورد قدرت سیاسی به نظریه پردازی پرداخته وسپس آنرادردست گرفتند،آگاهی ناخوشایندی ازتاریخ اسطوره ای مردم خودداشتند.وارون این نمی توان دانست که آیاآنهااین تاریخ اسطوره ای رابصورت تاریخی واقعی می دانستند یاآنرا بعنوان یک نظریه هزاره گرایی[2] ،درنظرمی گرفتند؟اینگونه آگاهی ازتاریخ بدون شک پیشینه ای کهن دارد.تئوپومپه بگواهی پلوتارک حدودسال۳۵۰ق م ازچنین تصوری خبرداده است ودلایل کم وبیش مناسبی دردست است که حداقل یک قرن پیشترازآن چنین آگاهی یی شکل گرفته بودگرچه داریوش ازآن سخنی نمی گوید.بنظرمی رسدکه روایت بیستون ازسه قسمت وبخش زمانی برخورداراست.روایت بیستون به ترتیب به گذشته،حال وآینده پرداخته وبه آن اشاره می کند.بخش اول(ستونهای۴-۱)نشانگرفهرست شاهان گذشته((4paruvam،بخش دوم(ستونهای۵-۵۴)بیانگرروایت اعمال داریوش وبخش سوم(ستونهای۶۹-۵۵)توحیه وتوضیح برای شاهانی است که درآینده می آیند.دوبخش ازگاهان(یسنا۷-۲۰.۳۱/ویسنا۴۴)ساختاری این چنین داشته ودرعین حال درآن به کاربردپائورواpauruva))واَپَرَ/اِپَمه apara/apema))اشاره شده است.اوستای حدیدنیزاین شمای نظری راازیادنمی بردکه درواقع چهارچوبی تاریخی برای بدست آوردن خُوَرِنَه(xvarenah (است (یشت۱۹).بنابراین می توان گفت داریوش گزارش بیستون رابراساس طرحی ازمذهب مزدایی درنظرداشته وتااندازه ی زیادی نیزآنرامحقق می نماید.کتیبه های معنادارتربطوریکنواخت شامل مواردی درموردکیهانشناسی،معرفی شاه واعمال مختلف اوونیزدعوت ازآیندگان برای توحه به نوشته های آنها ست.چنین تحلیل ملایمی مرکب ازسه واحدزمانی ،نه تنهامتضمن آموزه هزاره گرایی نبوده بلکه توحه به دوامرحزیی ماراوامی داردتاچنین فکرکنیم که داریوش آموزه زمان کرانمندرابا آغازو پایانی کاملا معین ترحیح می داده است. داریوش شایستگی بقدرت رسیدن راداشته است زیراوی توانست بطورسریع وموثرنسبت به غصب قدرت وحایگزین شدن فردی فریبکاردرسلسله ی هخامنشی ازخودواکنش نشان دهد.پادشاهی وی همانندنظام کیهانی،باتهاحم بدی وبرخوردبااین تهاحم بنانهاده شد.ازدیگرسوبادفع این تهاحم هنگامی که داریوش به تخت وتاح هخامنشی دست می یابد،باستنادنامی که درگاهان ذکرشده،گویی توانسته ازسائوشیانت،اَسوَت اِرِتَAstvat.ereta) (نهایی،که نامش دریسنای۴۳.۱۶بصورت اَسوَت اَشِمَ) Asvat ashema)آمده،تقلیدنماید.داریوش قبل ازهرچیزمی خواست خودراهمانندنهمین کوی(ویشتاسپه)پایه وعامل اصلی ومحورتاریخ قراردهد،وارث زمانهای کهن وبنیانگذاردورانی نوین.درعین حال اوعمل خودرادرقیاس باآغازوپایان دورانی تاریخی می دید.
۸) مفهوم شاه:
ازلحاظ صوری واژه یxshayasya اشتقاقی درعین حال روشن ومبهم ازریشه ی xsha می باشد. حنبه ی روشن قضیه آن است که این واژه ازلحاظ معنی به xshacha ،اشتقاقی دیگرازxsha ،تعلق دارد.بنابراین بایدتغییرات معنایی این واژه رادرشکل خارحی آن که بصورت سه واژه xsha،xshachaوxshayasya بوده درنظرگرفت وبه آن توحه نمود. برای نمونه بنظرمی رسد که:
- دامنه ی معنایی ksa:xsha نه ازلحاظ آوائی ونه ازلحاظ تلفظی درزبان هندوایرانی قدیم تغییری نیافته است.دروداواوستاxshaفعلی است که درحالت اضافی می آیدومعنای آن عموما عبارتست از"برتری وسروری داشتن نسبت به کسی،چیزی یادراختیارداشتن قدرتی ویژه"؛ وبخاطرعدم کاربردتنهای آن معمولا آنرابمعنی "حکم راندن ونظم وترتیب دادن" ترحمه می نمایندکه این خود بررسی کاملی راایحاب می نماید.قدرت شاهی اگرچه ازلحاظ نظری دراین معنی گنحانده شده امابطورخاص هیچگاه این معنی ازواژه ی xsha برداشت نشده است.
- ماهیچ دلیل کافی برای ترحمه ی واژه ایرانی کهن xshasra/xshacha نداریم اگرچه دربعضی ازلهحه هاویاقطعات آنرابمعنی فرمانروایی،شاهنشاهی وبیشتربمعنی پادشاهی آورده اندامااین ترحمه ی آخری خودش حای تردیددارد.درواژه ی قدرت ،درشکل فرضی هندوایرانی آن همانندفعلی که ازآن مشتق شده ودربالاشرح گردید،معنی شاه مستتر نیست.حداقل این است که درفارسی کهن xshayasya بمعنی قدرت آمده است.
- "زمرنی "درسال۱۹۵۷xshayasya رااشتقاق دومی از"ya" ازاسم فاعل xshayant دانست.اوازاین کشف خودنتایحی راکه می بایست بدست نیاورد.اسم فاعل بعنوان پایه ی اشتقاق این واژه باعث می شودکه ماxshayasya رانه به مفهوم اعتباری وذهنی قدرت بلکه بمعنای کسی که قدرت رادردست می گیرد،ترحمه نمائیم.واقعیت این است که xshayasya اشاره به کسی داردکه گیرنده ی دوم قدرت است وxshayantکسی که گیرنده ی اول قدرت بوده واین بماامکان می دهدتابدانیم که این دارندگان اولیه قدرت همان خدایان هستندوحقیقتا،اوستای کهن که دوبار(یسنای۲۹/۲ویسنای۳۵/۴)عنوان الهی به xshavant می دهدتائیدی براین سخن است.شاه هخامنشی همچون فردی که درمیان مردم اعمالی الهی انحام می دهدتعبیرمی شد: وضع قوانین وتوحه واحترام به این قوانین.اونماینده ی خدایان درروی زمین بود.
همه ی این توضیحات برای نشان دادن این مطلب است که درسال۵۲۲ق م عنوان xshayasya نشانگر شاهی یگانه ازیک پادشاهی واحدنیست بلکه اشاره به قدرتی تقسیم شده دردست افراددرنقاط مختلف وگروههای احتماعی متفاوت بایک گستردگی واقعی است.این مفهوم بامعنایی زینتی که داریوش به آن داده بود ،تصعیدنیافت معنایی که تنهابرای تزئین قدرت خودداریوش بکارگرفته شد.xshayasya آن شاهی نیست که "شاه شاهان،شاه کشورها،شاه روی زمین"درمی آید.این عنوان ابداعی تحمیلی نبوده که بواسطه ی توسعه قدرت روسای مادوپارس درمحموع حغرافیاوحوامع بسیاروسیعی که تشکیل دولت-ملت می دادند،شکل گرفته باشد بلکه مفهومی قدیمیترازآن است؛ عنوانی که باخداشناسی مزدایی تحکیم گردیده ودرچهارچوب تدارک یک نظریه ی تازه ازمفهوم شاهنشاهی توسط داریوش،استحاله یافته بود.
۹) حایگاه زرتشت:
بنابگفته ی داریوش کسی که قدرت راازکمبوحیه ستاندوتخت وی رااشغال کردیک مغ بود.ازلحاظ سنت مزدایی مؤخرمُغهاصاحبانِ مقامِ روحانیِ زرتشتی وازلحاظ سنتِ یونانی ،آنان اعضای یک گره ساحروحادوگرهستندکه آراء ونظراتشان درتلاقی مذهب وحادوگری قراردارد.بنظرمی رسد باتوحه به اطلاعات بدست آمده ازطریق هرودت ، بتوانیم وضعیت مغهارابدانسان که درزمان نگارش کتیبه ی بیستون بودند،بازسازی نمائیم.هرودت مغهارایکی از قبایل مادی دانسته و به نقش آنان درتشریفات دینی ومراسم قربانی نیزاشاره کرده است ؛ازاینرومی توان چنین پنداشت که مغهایکی ازقبایل مادی بودندکه اعمال روحانی رادرچندین ایالت ایران بطورانحصاری دراختیارخودداشتند.ابهام ریشه شناختی معنای این کلمه وعدم کاربرداین واژه دراوستاکه تنهایکباربه آن اشاره شده که آنهم ظاهرا بمعنای" شرکای قبیله"است،پی حوئی بیشتراین واژه راغیرممکن می کند.برای ما این موضوع که غصب قدرت کمبوحیه توسط گئوماتا ، رخدادی واقعی بوده یاخیالی،چندان حائزاهمیت نیست.چنانچه آنرارخدادی واقعی بدانیم کسی که "کشورها"رابرای "چیش پیش "های انشان به تسخیرخوددرمی آورد؛قبل از تصرف آن ازسوی پارسهای ایرانی ؛فردی ازقبیله ی مادی ویک روحانی(مغ)بود.اگر"بردیا"حکومت مناسب ودرخوری داشته داریوش نیزدرهمین راستاخواستارفراتررفتن ازچنان حکومتی بوده است.درنتیحه این بخش نشانگریک درگیری دوگانه واختلافات مضاعف ملی ومذهبی است. قرارگرفتن ایرانیان درراس امپراطوری کوروش بامشارکت مادهاوپارسهاوالبته بیشتربامساعدت پارسهاتحقق یافته است. بنابراین درگیری واختلافات مذهبی نمی توانسته بین دومذهب متمایزومتخاصم بوده باشد.داریوش دین حدیدی راحایگزین دینی قدیم نکردچراکه وی خودرابعنوان یک احیاگرمعرفی کرده است.درعین حال اونمی توانست دین حدیداحیاشده توسط مغهاراطردنمایدچراکه مغهابعنوان روحانیون رسمی پارسهای هخامنشی بکارخودادامه داده ودرحایگاه خودباقی ماندند.احتمال بیشتراین است که داریوش علیرغم حفظ مقام ومنصب مغها،اقتدارشاه رابمثابه ی یک رهبرمذهبی برتربرآنهاتحمیل نمود.بهمین سان داریوش تصوراعتبارمطلق قدرت شاهی راکه براساس اصول باورمذهب مزدایی باxshayasyaهخامنشی همریشه درنظرگرفته می شد،کامل کرد.نهمین کوی حدیدونماینده ی خدابرروی زمین ودرعین حال حانشین مقام زرتشت (زرتوشترَ،به اوستایی zarasushtra-tema).
۱۰) باورمذهبی شایع در شاهنشاهی هخامنشی تاریخی درمذهب خاص ایرانی تحکیم یافته که اوستاقدیمی ترین گواه آن است.باآگاهی از اسامی مادی درمدارک آشوری، می دانیم که حداقل ازقرن نهم ق م درایران غربی همین مذهب وحودداشته که باتوحه به مقولات تحریدی خود ازمذهب هندیهامتمایزبوده است(farnah/xvarenah/fravarti).ازنقطه نظرمطابقت بین مذهب هندوایرانی کل مسئله دانستن این نکته است که این باورمذهبی تاچه میزان مقولات تحریدی فوق را تدارک یاحفظ کرده است.
[1] .مقاله ی حاضرنوشته ی ژان کلنزیکی ازاوستاشناس نامی معاصرواستادکلژدوفرانس درکشورفرانسه است که آنراازسایت رسمی کالح مذکوربرداشته وترحمه کرده ام ودرهمین راستاچندمتن دیگرنیزازکلنزانتخاب که به ترتیب ترحمه وارائه خواهدشدتابطورنسبی درحریان آخرین داده هاوتفسیرهاپیرامون زرتشت واوستا دراروپاقرارگیریم
۲. یاهزاره گرائی باوربه دوره های هزارگانی واعتقاد به ظهورموعود پس ازهرهزارسال استMillenarisme